Jahwe Szalom יְהוָה שָׁלוֹם – Bóg pokoju

Jahwe Szalom — יְהוָה שָׁלוֹם — „Pan jest Pokojem” to jedno z najbardziej niezwykłych biblijnych określeń Boga, ponieważ nie mówi jedynie, że Bóg daje człowiekowi pokój. Prowadzi znacznie dalej: wskazuje, że źródłem pokoju jest sam Bóg, Jego obecność i Jego natura. Pokój nie jest więc tylko uczuciem, które pojawia się wtedy, gdy problemy znikają. W perspektywie biblijnej jest stanem wynikającym z właściwej relacji z Bogiem. Można znajdować się pośród niepewności, zagrożenia czy konfliktu, a jednocześnie doświadczać pokoju, ponieważ jego fundamentem nie są okoliczności, lecz Ten, który pozostaje niezmienny.

Hebrajska forma יְהוָה שָׁלוֹם — YHWH Shalom pojawia się w Księdze Sędziów 6,24. Kluczowe jest tutaj słowo שָׁלוֹם — shalom. W języku hebrajskim jego znaczenie jest znacznie szersze niż polskie „spokój”. Shalom może oznaczać pokój, bezpieczeństwo, pomyślność, integralność, dobrostan i pełnię. Łączy się z hebrajskim polem znaczeniowym odnoszącym się do tego, co jest całe, nienaruszone i doprowadzone do właściwego stanu. Dlatego kiedy Biblia mówi o pokoju Boga, nie chodzi wyłącznie o brak wojny czy chwilowe uspokojenie emocji. Chodzi o przywrócenie człowiekowi wewnętrznego ładu i pełni. Jahwe Szalom można więc rozumieć jako Boga, przy którym to, co rozbite, znajduje swoje właściwe miejsce, a człowiek przestaje budować bezpieczeństwo wyłącznie na tym, co zewnętrzne.

Hebrajski sposób myślenia jest tutaj bardzo charakterystyczny. Pokój nie jest przede wszystkim abstrakcyjnym stanem psychicznym. Dotyczy całego człowieka: jego relacji z Bogiem, z drugim człowiekiem, z samym sobą i z rzeczywistością, w której żyje. Shalom jest przeciwieństwem rozdarcia. Oznacza porządek tam, gdzie wcześniej panował chaos, bezpieczeństwo tam, gdzie człowiekiem rządził lęk, i pełnię tam, gdzie czegoś brakowało. Dlatego określenie Jahwe Szalom mówi o Bogu jako Tym, w którym człowiek odzyskuje punkt odniesienia. Pokój nie zaczyna się od zmiany świata wokół człowieka, lecz od spotkania z Bogiem.

Gdy hebrajski tekst Biblii został przełożony na język grecki w Septuagincie, określenie to otrzymało formę Κύριος Εἰρήνη — Kyrios Eirēnē, czyli „Pan Pokój” lub „Pan jest Pokojem”. Greckie εἰρήνη — eirēnē oznacza pokój, zgodę, harmonię i pojednanie. W świecie greckojęzycznym słowo to mogło opisywać zarówno brak konfliktu, jak i stan uporządkowania oraz zgody. W Septuagincie eirēnē przejmuje jednak bogactwo hebrajskiego shalom, dlatego nie można sprowadzać go jedynie do spokoju politycznego czy emocjonalnego. Staje się słowem opisującym harmonię, którą Bóg przywraca człowiekowi. W greckim przekładzie biblijnym jeszcze wyraźniej pojawia się więc myśl o pokoju jako o pojednaniu i ponownym ustanowieniu właściwego porządku.

To właśnie greckie eirēnē przechodzi później do języka Nowego Testamentu. Apostołowie mówią o „Bogu pokoju” — ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης, Ho Theos tēs Eirēnēs, a Jezus mówi swoim uczniom: „Pokój mój daję wam”. W Liście do Efezjan pojawia się jeszcze mocniejsze zdanie: „On sam jest naszym pokojem”. To bardzo bliskie idei Jahwe Szalom. Pokój nie jest jedynie czymś, co Bóg przekazuje człowiekowi z zewnątrz. W perspektywie Nowego Testamentu pokój zostaje związany z samą obecnością Boga i z pojednaniem dokonującym się przez Chrystusa. Dlatego greckie eirēnē staje się jednym z najważniejszych słów opisujących skutki zbawienia: pojednanie, odnowienie relacji z Bogiem i wewnętrzny ład, którego świat sam z siebie nie potrafi stworzyć.

Trzecią ważną warstwę stanowi tradycja łacińska. W Wulgacie Sdz 6,24 zostaje oddane słowami Dominus Pax — „Pan Pokój”. Łacińskie pax oznacza pokój, zgodę, pojednanie i stan uporządkowanej relacji. Słowo to było używane również w kontekście społecznego i politycznego ładu, ale w języku chrześcijańskim otrzymało znacznie głębszy sens duchowy. Pax stało się określeniem pokoju płynącego z pojednania człowieka z Bogiem. Dlatego łacińskie Dominus Pax można odczytywać jako wyznanie, że prawdziwy porządek zaczyna się tam, gdzie człowiek uznaje panowanie Boga i pozwala Mu przywrócić właściwy ład wewnętrzny.

Hebrajskie shalom, greckie eirēnē i łacińskie pax nie są identycznymi słowami, ale w tradycji biblijnej spotykają się w jednym punkcie. Wszystkie prowadzą do przekonania, że Boży pokój jest czymś większym niż brak konfliktu. Hebrajskie shalom najmocniej akcentuje pełnię i integralność, greckie eirēnē podkreśla pokój, harmonię i pojednanie, natomiast łacińskie pax niesie obraz pokoju jako ładu i zgody. Razem tworzą niezwykle bogaty obraz Boga, który nie tylko uspokaja człowieka, ale przywraca to, co zostało zaburzone.

Dlatego określenie Jahwe Szalom nie powinno być rozumiane jako obietnica życia pozbawionego trudności. Biblia nigdy nie przedstawia pokoju Boga jako gwarancji, że człowiek nie spotka cierpienia, konfliktu czy niepewności. Przeciwnie, Boży pokój bardzo często zostaje objawiony właśnie w chwili zagrożenia. Jego wyjątkowość polega na tym, że nie musi czekać na idealne okoliczności. Może pojawić się wtedy, gdy sytuacja zewnętrzna pozostaje nierozwiązana. Jest pokojem w czasie burzy, a nie tylko ciszą po jej zakończeniu. W tym sensie słowa Jezusa: „Pokój mój daję wam. Nie tak jak daje świat, Ja wam daję” są rozwinięciem tej samej biblijnej prawdy. Świat może zaoferować spokój pod warunkiem, że sytuacja jest bezpieczna, przyszłość przewidywalna, a człowiek posiada wystarczające zabezpieczenia. Pokój Boga nie jest uzależniony od żadnego z tych warunków. Jego źródłem jest obecność Boga. Dlatego może trwać również wtedy, gdy człowiek nie zna jeszcze odpowiedzi i nie wie, co wydarzy się następnego dnia. Tak można rozumieć również słowa Pawła o „pokoju Bożym, który przewyższa wszelki rozum”. Jest to pokój, którego nie można całkowicie wyjaśnić sytuacją zewnętrzną. Gdy okoliczności powinny prowadzić do chaosu, człowiek może mimo wszystko pozostać wewnętrznie zakorzeniony w Bogu. Nie dlatego, że ignoruje rzeczywistość, lecz dlatego, że rzeczywistość nie jest jego najwyższym fundamentem.

Jahwe Szalom jest więc czymś więcej niż pięknym starotestamentowym określeniem. Hebrajskie shalom, greckie eirēnē i łacińskie pax pokazują trzy językowe perspektywy tej samej prawdy: Bóg jest źródłem pełni, pojednania i ładu. Tam, gdzie człowiek jest wewnętrznie rozdarty, Bóg przywraca jedność. Tam, gdzie lęk próbuje przejąć kontrolę, Bóg daje oparcie. Tam, gdzie relacja została zerwana, Bóg prowadzi do pojednania. Tam, gdzie świat oferuje jedynie chwilowe poczucie bezpieczeństwa, Bóg daje pokój zakorzeniony w swojej obecności. Dlatego najgłębszym znaczeniem imienia Jahwe Szalom nie jest: „Bóg sprawi, że nigdy nie będziesz miał problemów”. Jest nim raczej prawda: Bóg może być twoim pokojem również wtedy, gdy problem jeszcze istnieje. Nie trzeba czekać na koniec burzy, aby poznać Boga pokoju. On przychodzi właśnie pośród niej.

יְהוָה שָׁלוֹם YHWH Shalom

Κύριος Εἰρήνη — Kyrios Eirēnē.

Dominus Pax.

Trzy języki, trzy tradycje, a jedno wyznanie: Pan jest Pokojem.